Verslag studiereis Estland, een digitaal land met twee gezichten

Van 16 t/m 19 april waren Wesley Leung, praktijkopleider Nova College en Tim van der Voord, programmamanager Smart Makers Education samen nog 48 personen uit het netwerk van publiek-private samenwerkingen Katapult op studiereis in Estland. De conclusie, Estland heeft het goed op orde als het gaat om digitale overheid en startup klimaat, op andere terreinen zoals aansluiting arbeidsmarkt-onderwijs, samenwerking bedrijfsleven en onderwijs, kwaliteit van de zorg en het beroepsonderwijs is nog veel te winnen.

 Tim van der Voord, programmamanager Smart Makers Education (links) Wesley Leung, Praktijkopleider Nova College (rechts)

Tim van der Voord, programmamanager Smart Makers Education (links)
Wesley Leung, Praktijkopleider Nova College (rechts)

Tallinn het sillicon valley van Europa.......
Voor het grootste deel van de studiereis hebben we bezoeken gedaan in Ulemiste city, een heuse Smart City in aanbouw. En als je de Estlanders mag geloven is het de Sillicon Valley van Europa. Ik twijfel.... eerlijk gezegd heb ik weinig echt vernieuwende ontwikkelingen gezien die niet ook ergens in Nederland te vinden zijn, laat staan in Sillicon Valley. Ook de term Smart-City is lezende de definitie van Smart Cities op Wikipedia wat mij betreft flink overtrokken. Vrijwel geen van de genoemde ontwikkelingen op deze wikipedia waren zichtbaar. Wellicht ligt er wel een goed fundament om daartoe te komen de komende jaren. En als de Estlanders zich ergens toe zetten.. dan komt het er ook, dat hebben we zeker wel gezien!

De digitale overheid van Estland
Om een digitale overheid te ontwikkelen zijn een paar elementen van belang, je moet je digitaal en betrouwbaar kunnen identificeren, een mogelijkheid om data betrouwbaar op te slaan, deze data betrouwbaar kunnen uit te wisselen evenals inzicht in wie toegang heeft gehad tot jouw/de data en dat allemaal over het publiek toegankelijke internet. Dat is gelukt in Estland! Het e-Stonia project is geslaagd en de zogeheten X-road een succes! 

Na de onafhankelijkheid van Estland in 1991 was een tijd waarin zowel de publieke als private sector nog volledig moesten worden opgebouwd, met een budget van niet meer dan 130 miljoen. Met een veranderingsgezinde en ambitieuze beweging aan de macht, minimale financiële middelen, opkomende IT industrie, de behoefte om aansluiting te vinden bij de westerse wereld en om dingen anders dan anderen te doen. In deze situatie kan het revolutionaire plan ontstaan om uit niets een open, transparante en 'networked' maatschappij te creëren waarin de burgers self-empowered zijn met een bijbehorende digitale en transparante overheid. Het ontstaan hiervan wordt ook gevoed door een sterke behoefte aan een tegenbeweging van eerdere machtsstructuren, het creeren van een soort 'anti-rusland'. Dit sentiment is tot op de dag van vandaag merkbaar bij de Estlandse bevolking. Elke mogelijkheid zullen ze aangrijpen om te laten zien wat ze hebben bereikt met hun e-state en ja toegegeven op het gebied van de digitale overheid heeft Estland het goed op orde!

Het startup klimaat
In Estland is het starten van een bedrijf een paar muisklikken, 190 euro en een paar uur wachten. Belastingaangifte zijn automatisch geregeld en je kunt direct aan de slag. Zelfs voor buitenlanders is via het mogelijk via het E-residency project  om een ID aan te vragen in Estland en je eigen bedrijf op te zetten en te runnen vanuit het buitenland. Dit in combinatie met een bijzonder startup klimaat ondersteund door banken, grote techbedrijven en de overheid maakt dat een groot aantal startups hier ontstaat. 

Het startup model in Estland werkt als volgt:

  1. VUNK (http://www.vunk.eu)
    Vergelijkbaar aan de hackathon en ons Smart Makers Education Makathon concept. Ontwikkelen van nieuwe frisse ideeën in wedstrijd/evenement vorm begeleid door coaches.
  2. Nordea (https://www.nordea.com/en/)
    Startup accellerator, begeleid onder coaching concept verder uitwerken.
  3. Protron (http://prototron.ee/)
    Een incubator. Presenteer je product en business plan, meest veelbelovende concepten krijgen een jaar de tijd om hun product op de markt te brengen en krijgen daar tussen de 10.000 en 35.000 euro voor.
  4. Technopol / Mektory
    Startups die successvol een product in de markt hebben kunnen zetten kunnen hier huisvesting vinden en doorgroeien tot volwaardige bedrijven.
    Mektory biedt plek om aan innovatieve projecten te kunnen werken. Veelal vanuit aangesloten universiteiten uit de regio of nog beginnende startups in de eerste fase van conceptontwikkeling.

Van dit model kunnen we in Nederland denk ik nog wel wat leren. Ja, de individuele concepten bestaan al zeker. Onze 3D Makers Zone in Haarlem is vergelijkbaar aan Mektory, ook organiseren we bijvoorbeeld al Makathons vergelijkbaar aan het VUNK concept. Maar de geïntegreerde aanpak zoals ze dat hier kennen, dat is nog niet (op heel veel plekken) in Nederland beschikbaar. En dat heb je wel nodig om tot meer succesvolle startups te komen denk ik.

Beroepsonderwijs in Estland
In Estland kan iedereen 24/7 een beroepsopleiding volgen. Zowel in deeltijd als in voltijd op eigen gekozen tijden. Een opleiding duurt 1-2 jaar voltijd en 3 jaar in deeltijd. Je kunt in de avond een opleiding volgen, overdag of in het weekend. Dit onderwijs is voor iedereen toegankelijk van jongeren die instromen uit primary education, tot immigranten tot omscholende of geïnteresseerde volwassenen. Hier ligt een structuur die mogelijkheden biedt voor een leven lang leren. Of ze er ook in die mate gebruik van maken? Dat is niet helder.

Ook voor wat betreft faciliteiten doen de scholen in Estland het goed, een gigantisch gebouw met een veelheid aan machines en apparatuur voor krap 2000 studenten. Er is volop geïnvesteerd in goede machines, veelal gesponsord door leveranciers en betaald door Europa. Het staat in geen vergelijking tot Nederland waar veel scholen met minder meer studenten moeten bedienen.

Maar de kwaliteit van het onderwijs lijkt matig. Gegeven de vraag of opleidingen met bedrijfsleven samenwerken moeten ze ons teleurstellen, nee eigenlijk niet nee. Ook stages in het bedrijfsleven zijn meer uitzondering dan regel. Bij een vraag of opleidingen ook onderling samenwerken kijkt men elkaar aan en lacht, ik geloof dat het idee van onderling samenwerken hier geen enkele noodzaak kent. Waarom zou je?. Van kwalificatiedossiers is (nog) geen spraken. Eigenlijk maken de docenten vanuit hun eigen ervaring de opleiding en bepalen wat de studenten moeten doen en leren. Niet zo gek dat bedrijven in Estland aangeven dat de opgeleide studenten in het beroepsonderwijs totaal niet voldoen aan de eisen van het bedrijfsleven. Bedrijven kiezen er zelfs liever voor om ongekwalificeerd personeel aan te nemen en zelf op te leiden, waarschijnlijk uit kostenoverwegingen. 

Leegloop uitdaging voor Estland
De grootste uitdaging voor Estland is de leegloop en teruglopende bevolking. Ja er onstaan mooie innovatieve bedrijven, maar vaak trekken die bij echt succes weg uit Estland naar andere delen van Europa. Degene die een opleiding genoten hebben werken bij de succesvolle techbedrijven of vertrekken ook om hun heil in andere landen van Europa te zoeken. Met name de lager tot middelbaar opgeleide bevolking lijkt hun succes liever in andere landen te gaan zoeken. Mogelijk doordat de lonen laagbetaald zijn en kosten om te leven in Estland hoog. Als het zo doorgaat is Estland straks het land van ondernemers en hoogopgeleiden. Daar lijkt Estland zich dan ook degelijk bewust van en probeert met sterke aandacht voor het beroepsonderwijs de kwaliteit van de beroepsbevolking te verhogen. Maar of dat genoeg zal zijn? 

Promotie van het ICT onderwijs in Estland
Als de Estlanders zich ergens op focussen dan gebeurt het ook. Dat beeld krijgen we wel mee, bijvoorbeeld bij de aanpak van ICT onderwijs. Dit is namelijk helemaal waar de HITSA foundation voor is ingericht. Met funding vanuit bedrijfsleven en overheid worden mooie programma's ontwikkeld om de digitale vaardigheid van de bevolking via educatie te verhogen.

Bij het fonds kunnen Estlandse onderwijsinstellingen projecten indienen gericht op IT onderwijs of integratie van IT in de klas. Per project wordt er maximaal Eur. 15.000,- tot Eur. 75.000,- toegekend. Voorbeelden van deze projecten zijn ontwikkeling van labs voor virtual reality, robotica, geo-informatica en monitoring van gebouwen. Opvallend is dat al deze projecten ondanks de doelstellingen van HITSA vooral plaatsvinden op universiteiten i.p.v. beroepsonderwijs en hoger onderwijs. Dat laatste wordt op aangeven van de vertegenwoordiger van HITSA wel aan gewerkt.

Vrouwen in de techniek #hetkanduswel in Estland
Een metaalbewerkingsbedrijf dat veel werkt voor klanten als ABB en toeleveranciers in Estland maar vooral ook daarbuiten. We bezoeken het bedrijf Hyrles in de omgeving van Tallinn. 50% van de werknemers zijn vrouwen en die werken ook / vooral op de productievloer. Vrouwen in de techniek #hetkanduswel !!

Smart Industry 4.0. bij Hyrles
Op het gebied van Smart Industry 4.0. worden al enkele jaren flinke stappen gezet. Alle machines zijn aangesloten op een netwerk en verzamelen data over gebruik, stilstand, wie bedient hem en onderhoud. Op basis van deze real-time data, orders en het beschikbare personeel wordt dagelijks de productie planning gemaakt. In de toekomst willen ze ook elementen toevoegen om de kwaliteit van producten realtime te meten en hierop te acteren, nu gebeurt dit nog door een kwaliteitscontrole team. Andere ambities zijn paperless (office), traceren van producten en batches, just-in-time planning van personeel en data kwaliteit monitoring.

Er worden mooie stappen gemaakt in Estland op weg naar Industry 4.0. Nog niets wat we in Nederland ook niet vinden, maar dat hoeft niet perse heel lang meer te duren. Het is voor ons in ieder geval (nog) geen tijd om even achterover te leunen.

Delen van kennis en ervaring onderling
Een van de belangrijkste opbrengsten van de studiereis is onderling netwerken, uitwisselen en leren van elkaar.  Het heeft ons vele nieuwe connecties opgeleverd die bijvoorbeeld komen kijken bij ons initiatief Makathon Smart Solutions voor Zorg en Welzijn volgende maand. Maar zelf gaan we ook bij een aantal initiatieven op bezoek. Moet je daarvoor met elkaar op studiereis naar een ver land? Ja! De nieuwe onverwachte contacten gebeuren vaak spontaan en op de momenten tussen de bezoeken, je bent u eenmaal een aantal dagen met elkaar op reis in een 'vreemd' land.

Dank aan Katapult en MeetIn
Speciale dank gaat uit naar de mensen van Katapult en Meetin voor het organiseren van deze bijzondere reis, we hebben genoten en kijken uit naar een volgende!

Bekijk ook de andere blogs, video's en vlogs van andere deelnemers op de website van Platform Beta Techniek.

Geschreven op 20 april 2018 door Tim van der Voord

Op de hoogte blijven van de activiteiten van Smart Makers Education!?
Schrijf je in voor de nieuwsbrief
Volg ons op Twitter, Facebook of via de website.